Wielokrotnie spotykam się z pytaniami Klientów, czy pominięcie w testamencie spadkobiercy ustawowego (na przykład małżonka lub dziecka) powoduje jego wydziedziczenie.

W polskim prawie wydziedziczenie nie jest równoznaczne z pominięciem kogoś w testamencie, ale oznacza pozbawienie osoby bliskiej tak zwanego zachowku.

Czym jest zachowek?

Zachowek jest to uprawnienie przysługujące zstępnym (dzieci, wnuki, prawnuki) małżonkom i rodzicom spadkobiercy na wypadek pominięcia ich przez spadkodawcę w testamencie. Zachowek ogranicza swobodę spadkodawcy do dysponowania majątkiem na wypadek śmierci celem zabezpieczenia interesów najbliższej rodziny spadkodawcy. Inaczej mówiąc, zachowek jest to prawo do pieniężnej rekompensaty od spadkobiercy testamentowego, przysługujące określonym osobom bliskim spadkodawcy, których pominął on w testamencie i nie wyposażył w inny sposób.

Zachowek nie przysługuje innym krewnym, na przykład rodzeństwu, dziadkom czy kuzynom. Jeżeli zmarły pozostawia małżonka i dzieci, które byłyby powołane do spadku z ustawy, a oni nie dziedziczą wskutek sporządzenia testamentu (bowiem testator powołał do spadku wyłącznie sąsiada), wówczas małżonek i dzieci mają prawo do zachowku.

Podobnie jest w sytuacji, gdyby zmarły nie miał dzieci i małżonka, a żyją jego rodzice, wówczas są oni uprawnieni do zachowku. Zachowek przysługuje, jeżeli uprawniony nie otrzymał go wcześniej w postaci darowizny od spadkodawcy, bądź w postaci powołania do spadku albo zapisu.

Zachowek ma określoną wysokość.

Zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – 2/3 wartości udziału spadkowego, który uprawnionemu przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – 1/2 wartości tego udziału. Na przykład spadkobierca mający małżonka i jedno dziecko pełnoletnie ustanawia spadkobiercą wnuka. Wówczas małżonek i dziecko mogą domagać się od wnuka zachowku o wartości po 1/4 części spadku każdy.

Z żądaniem zapłaty zachowku nie można jednak wystąpić, kiedy uprawniony otrzymał kwotę zachowku z innego niż powołanie do spadku tytułu np. darowizny oraz zapisu windykacyjnego.

W jaki sposób oblicza się zachowek?

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych (rozrządzenie testamentowe zobowiązujące spadkobiercę ustawowego lub testamentowego, także zapisobiercę, tzw. dalszy zapis, do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby) i poleceń (spadkodawca może w testamencie włożyć na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem) uczynionej na jego rzecz i zapisów windykacyjnych (w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku).

Obliczanie zachowku przede wszystkim wymaga określenia udziału spadkowego, który stanowi podstawę obliczania zachowku. Przy obliczaniu tego udziału uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili. Pomija się natomiast spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

Odpowiedni ułamek (1/2 lub 2/3) z obliczonego tak udziału stanowić będzie o wielkości zachowku, przysługującego osobie uprawnionej. Aby otrzymać konkretną kwotę pieniężną, ułamek wyrażający wielkość zachowku, należy pomnożyć przez wartość tzw. substratu zachowku.

Substrat zachowku obejmuje czystą wartość spadku powiększoną o wartość darowizn podlegających zaliczeniu na podstawie przepisów art. 993 i n. Kodeksu cywilnego. Czystą wartość spadku oblicza się przez odjęcie od aktywów spadku wartości długów spadkowych, nie uwzględniając jednak po stronie długów zapisów zwykłych i poleceń. Doliczeniu podlegają w zasadzie wszystkie darowizny dokonane przez spadkodawcę, za wyjątkiem:

  • drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych (np. prezenty urodzinowe), bez względu na osobę obdarowanego i czas dokonania czynności prawnej,
  • darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku, dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku,
  • darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych (chyba, że darowiznę uczyniono na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego), przy obliczaniu zachowku dla zstępnych,
  • darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa, przy obliczaniu zachowku dla małżonka.

Obliczenie należnej uprawnionemu kwoty pieniężnej z tytułu zachowku nastąpi przez pomnożenie tzw. substratu zachowku (czysta wartość spadku wraz z doliczonymi) przez ułamek odzwierciedlający wielkość zachowku uprawnionego.

Przedawnienie

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku, a także roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Roszczenia przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkobiercy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawniają się natomiast z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Po upływie powyższego terminu zobowiązanie z tytułu zachowku staje się tzw. zobowiązaniem naturalnym, co oznacza, iż ten przeciwko komu roszczenie o zachowek przysługuje może uchylić się od jego zaspokojenia.

Roszczenia z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

W takim razie czym jest wydziedziczenie?

Spadkodawca może dokonać wydziedziczenia tylko w testamencie. Nie wystarczy przy tym jedynie stwierdzić, że kogoś wydziedzicza. Musi wskazać przyczynę takiego wydziedziczenia, spośród tych, które przewiduje kodeks cywilny. Spadkodawca może zatem wydziedziczyć uprawnionego do zachowku (zstępnych, małżonka i rodziców), jeżeli:

  • wbrew jego woli, uprawniony do zachowku postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (na przykład związał się ze środowiskiem przestępczym, jest uzależniony od narkotyków bądź alkoholu itd.),
  • dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
  • uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (na przykład zerwał wszelkie kontakty, nie wykazuje zainteresowania osobą spadkodawcy i jego potrzebami – brak opieki w chorobie, zniedołężnieniu itp.)

Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. Udział spadkowy, który przypadłby dziecku wydziedziczonemu przez spadkodawcę przypada jego zstępnym (dzieciom lub wnukom).

Dodaj komentarz